Zdrowie finansowe dotyczy dnia codziennego większości Polaków. Tylko 11 proc. dorosłych deklaruje, że ich sytuacja finansowa pozwala im żyć pełnią życia bez martwienia się o pieniądze, a 79 proc. zaspokaja nie więcej niż 5 z 12 kluczowych potrzeb finansowych*. Trwający program Zdrowia Finansowego przekłada tę diagnozę na praktykę: bezpłatne, poufne konsultacje, proste narzędzia i profesjonalne wsparcie dostępne online oraz w społecznościach lokalnych.
Za tymi liczbami stoją zwyczajne sytuacje. Rachunki są opłacone, ale większy, nieplanowany wydatek może zachwiać domowym budżetem. Dochody wpływają regularnie, lecz brakuje pewności, czy wystarczy środków na realizację ważnych planów. Pieniądze są, ale trudno ocenić, na co rzeczywiście można sobie pozwolić i czy finanse są przygotowane na zmianę pracy, powiększenie rodziny albo inne wydarzenie, które zmienia codzienność.
Nie trzeba więc mieć zaległości ani znajdować się w szczególnie trudnym położeniu, aby czuć, że finanse wymagają większej uwagi. Napięcie może towarzyszyć również osobom aktywnym zawodowo, osiągającym regularne dochody i na co dzień sprawnie wywiązującym się ze swoich zobowiązań. Problemem nie zawsze jest brak pieniędzy. Czasem jest nim brak pełnego obrazu własnej sytuacji, planu lub nawyku regularnego zajmowania się finansami.
Wyniki pochodzą z raportu „Zdrowie finansowe Polaków. Raport z badania ilościowego”, opracowanego we współpracy EFPA Polska, PFR TFI i Programu Analityczno-Badawczego Fundacji Warszawski Instytut Bankowości. Badanie pokazuje nie tylko skalę finansowego napięcia, ale też różnicę między tym, jak ważne są dla Polaków finanse, a tym, jak wygląda ich codzienna praktyka.
Zdrowie finansowe to nie tylko wysokość zarobków
Zdrowie finansowe nie jest synonimem zamożności. Nie określa go jedna kwota na koncie ani poziom miesięcznego wynagrodzenia. To stan, w którym człowiek kontroluje swoje bieżące finanse i budżet, potrafi poradzić sobie z niespodziewanym, poważnym wydatkiem, zgodnie z planem realizuje własne cele i ma swobodę podejmowania decyzji, które pozwalają cieszyć się życiem.
Dlatego podobny poziom dochodów nie zawsze oznacza podobną kondycję finansową. Osoba zarabiająca stosunkowo dużo może nie mieć pełnej kontroli nad wydatkami i nie wiedzieć, czy jej finanse są odporne na nieprzewidziane zdarzenia. Ktoś dysponujący mniejszym budżetem może natomiast stopniowo budować większą przewidywalność, jeśli zna swoje możliwości, świadomie ustala priorytety i konsekwentnie realizuje plan.
Finanse wpływają przy tym na znacznie więcej niż stan konta. Przekładają się na poczucie bezpieczeństwa, samopoczucie, relacje z bliskimi, możliwość odpoczynku i sposób myślenia o przyszłości. Właśnie dlatego zdrowie finansowe jest traktowane jako integralna część dobrostanu człowieka, obok zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego.
– Gdy finanse nie są źródłem stałego napięcia, maleje poziom stresu, łatwiej podejmować decyzje z większym spokojem, a więcej zasobów psychicznych można przeznaczyć na budowanie bliskości, wzajemnego wsparcia i dobrych relacji z innymi. W tym sensie stabilność finansowa sprzyja zarówno lepszemu samopoczuciu, jak i większej otwartości na życie społeczne. Ma ona również znaczenie dla sposobu spędzania wolnego czasu. Poczucie bezpieczeństwa finansowego zwiększa możliwość korzystania z aktywności, które służą regeneracji, rozwojowi i relacjom z innymi. Daje też większą swobodę wyboru, a więc pozwala organizować codzienność nie wyłącznie wokół bieżących ograniczeń, lecz także wokół potrzeb, celów i jakości życia – podkreśla Barbara Stęchły, Wiceprezeska EFPA Polska.
Ważne i możliwe do osiągnięcia, ale niełatwe
Polacy dobrze rozumieją znaczenie zdrowia finansowego. Aż 91 proc. badanych przypisuje mu wysoką wagę, a dla 17 proc. jest ono najważniejsze w życiu. Równocześnie 85 proc. dorosłych uważa, że osiągnięcie i utrzymanie zdrowia finansowego leży w zakresie ich możliwości. Ponad połowa ocenia jednak to zadanie jako trudne*. Te wyniki pokazują, że problemem nie jest brak świadomości. Większość osób wie, że sposób zarządzania pieniędzmi ma znaczenie dla bezpieczeństwa i jakości życia. Dostrzega też, że poprawa sytuacji jest możliwa. Trudność pojawia się na etapie przełożenia tej świadomości na konkretne, powtarzalne działania.
Można wiedzieć, że warto planować budżet, regularnie oszczędzać, przygotować się na niespodziewane koszty i wyznaczać cele finansowe. Znajomość tych zasad nie oznacza jednak, że stają się one częścią codziennego życia. Zarządzanie finansami może wydawać się skomplikowane, czasochłonne albo odkładane na później, zwłaszcza gdy nie wiadomo, od którego obszaru zacząć. Dodatkowym wyzwaniem jest to, że sytuacja finansowa nie pozostaje niezmienna. Nowa praca, narodziny dziecka, przeprowadzka, rozwód, rozpoczęcie samodzielnego życia czy opieka nad bliską osobą mogą sprawić, że dotychczasowy sposób zarządzania pieniędzmi przestaje odpowiadać aktualnym potrzebom. Nawet dobry plan wymaga więc regularnego sprawdzania i aktualizowania.
Program, który pomaga przejść od wiedzy do działania
Na tę potrzebę odpowiada trwający Program Zdrowia Finansowego Fundacji EFPA Polska. Łączy on praktyczną edukację z indywidualnym wsparciem certyfikowanych doradców, przygotowanych do roli Trenerów Zdrowia Finansowego. Jego celem jest nie tylko przekazywanie informacji, ale przede wszystkim pomaganie uczestnikom w wykorzystywaniu wiedzy we własnej sytuacji.
Program działa na większą skalę dzięki wsparciu publicznemu i partnerskiemu. Dofinansowano ze środków Funduszu Edukacji Finansowej, którego dysponentem jest Minister Finansów i Gospodarki. Partnerem Strategicznym i Merytorycznym Programu jest mBank.
Dofinansowanie pozwala zwiększać dostępność praktycznego wsparcia, rozwijać działania online i stacjonarne oraz docierać również do mieszkańców mniejszych miejscowości. Program jest realizowany we współpracy z samorządami, instytucjami lokalnymi i organizacjami społecznymi. Dzięki temu rozmowa o zdrowiu finansowym nie ogranicza się do specjalistycznych instytucji ani największych miast.
– Ludzie intuicyjnie rozumieją, czym jest zdrowie finansowe. Zdecydowana większość uważa zdrowie finansowe za ważne i możliwe do osiągnięcia. Jednocześnie wiele osób ocenia to jako trudne zadanie. Ta pozorna sprzeczność dobrze pokazuje, dlaczego sama wiedza nie wystarcza. Potrzebujemy przejść do działania i – tak jak budujemy swoją kondycję fizyczną – krok po kroku budować naszą kondycję finansową. Dobra wiadomość jest taka, że zawsze może być lepiej. Zacznijmy od diagnozy naszych finansów, uporządkujmy budżet domowy, zabezpieczmy poduszkę finansową na nieprzewidzialne wydatki i ruszmy dalej. Tak jak z jazdą na rowerze, najpierw 5 km, potem 10 km, dalej pod górkę. Można trenować samemu, ale nikt w tej drodze nie musi być sam. Może skorzystać z indywidualnego, profesjonalnego, bezpłatnego wsparcia Trenerów Zdrowia Finansowego. Po to uruchomiliśmy Program Zdrowia Finansowego dla Polek i Polaków – mówi Mariola Szymańska, Prezeska EFPA Polska.
Indywidualne konsultacje i działania edukacyjne
Obecna edycja Programu Zdrowia Finansowego jest realizowana od maja 2026 do kwietnia 2027 roku. Obejmuje 1000 indywidualnych Przeglądów Zdrowia Finansowego oraz spotkania informacyjno-edukacyjne dla 3000 uczestników. Działania programu docierają pośrednio do 12 tys. osób, a jego zaplecze tworzy korpus 60 Trenerów Zdrowia Finansowego. Spotkania grupowe odbywają się online i stacjonarnie. Dotyczą tematów bezpośrednio związanych z codziennym zarządzaniem pieniędzmi: budżetu domowego, budowania poduszki finansowej, wyznaczania celów, bezpieczeństwa cyfrowego i podstaw długoterminowego planowania.
Program obejmuje działania lokalne w 12 powiatach. W istniejących placówkach publicznych i społecznych powstają miejsca kontaktu, w których mieszkańcy mogą uzyskać informacje o Programie i dostępnych formach wsparcia. W działania angażują się m.in. samorządy, biblioteki, domy kultury, organizacje społeczne i powiatowe centra pomocy rodzinie. Taki model ułatwia udział osobom, które preferują kontakt bezpośredni lub mają niższe kompetencje cyfrowe.
Istotną rolę pełnią także Edukatorzy Zdrowia Finansowego. Pomagają mieszkańcom zrozumieć ideę programu, udzielają podstawowych informacji i wspierają w wyborze odpowiedniej formy działania. Dzięki temu udział w Programie nie zaczyna się od konieczności samodzielnego poruszania się po złożonym świecie finansów, lecz od prostego wyjaśnienia dostępnych możliwości.
Przegląd, który porządkuje sytuację
Najmocniejszym elementem Programu jest Przegląd Zdrowia Finansowego – bezpłatna, poufna, indywidualna konsultacja z certyfikowanym doradcą EFPA, przygotowanym do roli Trenera Zdrowia Finansowego. Spotkanie trwa około 60 minut i koncentruje się na potrzebach oraz rzeczywistej sytuacji uczestnika. Przegląd nie jest wykładem, egzaminem ani prezentacją produktów finansowych. Doradcy uczestniczący w Programie działają jako wolontariusze-edukatorzy reprezentujący Fundację EFPA Polska, niezależnie od swoich pracodawców. Podczas konsultacji obowiązuje zakaz sprzedaży i promowania produktów finansowych.
Proces rozpoczyna się od wypełnienia krótkiej Ankiety Dobrostanu Finansowego, która pomaga określić punkt wyjścia. Podczas spotkania uczestnik przygląda się swojemu budżetowi, zasobom, zobowiązaniom, obszarom ryzyka i dotychczasowym praktykom związanym z pieniędzmi. Następnie wspólnie z Trenerem określa najważniejszy cel i kierunek dalszych działań.
Dla jednej osoby będzie to uporządkowanie bieżących wydatków. Dla innej – zbudowanie zabezpieczenia na nieprzewidziane koszty, lepsze zarządzanie zobowiązaniami albo przygotowanie finansów do ważnej zmiany życiowej. Cele nie muszą być rozbudowane ani odległe. Powinny być przede wszystkim istotne dla uczestnika i możliwe do realizacji w jego obecnej sytuacji. Efektem konsultacji jest pierwszy indywidualny plan finansowy. Uczestnik otrzymuje także FinPack – zestaw prostych narzędzi do samodzielnej pracy, obejmujący m.in. arkusz budżetu, przegląd majątku i materiały wspierające planowanie celów finansowych.
Jedno spotkanie nie ma rozwiązać wszystkich kwestii związanych z pieniędzmi. Jego zadaniem jest uporządkowanie sytuacji, wskazanie priorytetu i ułatwienie rozpoczęcia działania. Zamiast kolejnej porcji ogólnych porad uczestnik otrzymuje punkt odniesienia dopasowany do własnych potrzeb i możliwości.
Profilaktyka zamiast odkładania tematu
Program opiera się na założeniu, że finansom warto przyglądać się regularnie, a nie dopiero wtedy, gdy pojawia się poważna trudność. Podobnie jak w przypadku kondycji fizycznej, o efektach decydują nie pojedyncze działania, lecz systematyczność i dobre nawyki. Profilaktyka zdrowia finansowego nie oznacza szukania problemów tam, gdzie ich nie ma. Pozwala sprawdzić, które elementy funkcjonują dobrze, co warto uporządkować i czy obecny plan nadal odpowiada sytuacji życiowej. Daje także możliwość przygotowania się na zmiany, zanim zaczną one wywierać presję na domowy budżet.
* Źródło danych:
„Zdrowie finansowe Polaków. Raport z badania ilościowego”, EFPA Polska, PFR TFI, Program Analityczno-Badawczy Fundacji Warszawski Instytut Bankowości, październik 2024 r.